Proces integracyjny w regionie eurazjatyckim – sztuczny twór, czy nowa jakość integracji?

Co jakiś czas, do polskiej opinii publicznej docierają wiadomości, o zwiększonej aktywności w zakresie integracji regionalnej, na obszarze eurazjatyckim. Pod koniec maja dotarła do nas kolejna wiadomość, o utworzeniu Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej (EUG).

Czy tym samym jesteśmy świadkami nowej jakości współpracy w zakresie integracji na obszarze eurazjatyckim?

Na ten moment, trudno jest jednoznacznie ocenić skutki dotychczasowych działań w tym zakresie, wygląda jednak na to, że państwa w to zaangażowane, nie widzą innej drogi jak dalsze rozszerzanie współpracy i pogłębianie integracji we wszelkich możliwych obszarach.

Celem niniejszego artykułu, jest próba znalezienia odpowiedzi na pytanie: czy proces integracji w regionie eurazjatyckim stanowi sztuczny twór, czy też nową jakość integracji? Istotne przy tym wydaje się, z punktu widzenia poznawczego, prześledzenie kilku najistotniejszych czynników leżących u podstaw tego procesu.

Nowe realia

Koniec zimnej wojny i rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) były wydarzeniami, które zasadniczo wpłynęły na odejście od dwubiegunowego podziału świata. Zapoczątkowało to gwałtowne zmiany w systemie stosunków międzynarodowych, które wciąż kształtują środowisko bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego[1]. Zmiany te, w dużej mierze dotyczą regionu eurazjatyckiego, gdzie po rozpadzie ZSRR pojawiły się nowe państwa, jak Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Rosja, Tadżykistan czy Uzbekistan. W tym samym czasie umocniły się również takie państwa jak Chiny i Indie, które aktywnie włączyły się tworzenie nowego ładu gospodarczego na świecie.

Obecnie mówi się, że centrum geopolityczne świata przenosi się z kręgu euroatlantyckiego do Azji, co potwierdzają również statystyki ekonomiczne. Powstaje świat multipolarny, z tworzącymi się wciąż nowymi ośrodkami regionalnych ugrupowań, których rola w globalizującym się świecie wzrasta nieustannie.

Przeciwwaga dla NATO

Na początku XXI wieku, jesteśmy świadkami nie tylko dużych zmian na arenie geopolitycznej świata ale także towarzyszących tym przemianom konfliktów, w które zaangażowane są czołowe siły i państwa globu. Wojna w Afganistanie i Iraku z udziałem NATO, czy wojna w Gruzji z udziałem Rosji, pozwoliła globalnym potęgom na określenie swojej pozycji oraz wyciągnięcie wniosków, co do tego jak postrzegają siebie i swoją rolę we współczesnym świecie.

W tym samym czasie Chiny, włączające się aktywnie w budowę harmonijnego świata i proces tworzenia regionalnych ugrupowań, przyczyniły się wraz z Rosją, do powołania Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SOW). Powstanie tej organizacji, w dużym stopniu było jednak podyktowane obawami przed zagrożeniem ze strony NATO. Jakkolwiek istnieją projekty przekształcenia SOW w sojusz wojskowy, to na chwilę obecną, inicjatywa ta wydaje się dla wielu obserwatorów sceny geopolitycznej tworem sztucznym bez konkretnej, realnej przyszłości.

Eurazjatycka Unia Gospodarcza (EUG)

Rosja, Białoruś i Kazachstan to około 168-milionowy rynek. W założeniach EUG wśród tych krajów miała znaleźć się także Ukraina, ze swoim 44 – milionowym rynkiem[2]. W rezultacie skomplikowanej sytuacji politycznej na Ukrainie, plany zmierzające do przyłączenia tego kraju do EUG musiały ulec zmianie. W wyniku sankcji nałożonych przez Unię Europejską (UE) i Stany Zjednoczone (USA) na Rosję, EUG może stać się dla niej nie tylko potężnym rynkiem ale w dużym stopniu alternatywą Zachodu. Państwa takie jak Armenia czy Kirgistan zadeklarowały chęć przystąpienia do EUG, co może stanowić o nowej jakości integracji regionalnej na obszarach postradzieckich. Zwracają przy tym uwagę szczególne więzi polityczno-społeczne[3] w Azji Centralnej, istniejące sprzed okresu radzieckiego i powstałe po upadku ZSRR, które w znacznym stopniu przyczyniają się do inicjowania budowania kolejnych organizacji regionalnych.

Unia Celna Białorusi, Kazachstanu, Rosji i Chin?

Unia Celna (UC) Białorusi, Kazachstanu i Rosji stanowi nowe narzędzie integracji w regionie eurazjatyckim. Dla Rosji, która dotknięta jest sankcjami ze strony Zachodu, UC może oznaczać spore ułatwienia w handlu, a przy tym dawać narzędzia do oddziaływania na Mińsk i Astanę. UC wydaje się także atrakcyjna dla innych krajów z obszaru postradzieckiego. W 2012 roku wniosek o przystąpienie do niej złożyły Armenia i Kirgistan a w planach mają to Abchazja, Osetia Południowa, Syria i Tadżykistan[4]. Nie pozostaje to niezauważalne również przez Chiny, które posiadają własne interesy w regionie eurazjatyckim[5]. Wpływy Chin na kraje tego regionu, realizowane są głównie za pośrednictwem SOW. Poza tym Chiny mogą coraz bardziej wykorzystywać SOW do ekonomicznego zdominowania regionu eurazjatyckiego i równoważenia wpływów Rosji. Wydaje się, że obecność Chin w UC z Białorusią, Kazachstanem i Rosją jest raczej nieunikniona, szczególnie, gdy weźmiemy pod uwagę konkurencyjność chińskiego juana, w stosunku do rosyjskiego rubla przy założeniu, że EUG zdecyduje się na rozliczenia handlowe w jednej z regionalnych walut. Wybór przy tym może paść właśnie na juana.

Sztuczny twór czy nowa, jakość integracji?

Patrząc na SOW moglibyśmy odpowiedzieć, że jest to jak najbardziej sztuczny twór. Jednak, przyglądając się głębiej założeniom UC i EUG można zauważyć, że mamy do czynienia z tworzącą się nową jakością integracji na obszarze postradzieckim. Izolacja Rosji na Zachodzie, zmusiła ten kraj do podjęcia daleko idących kroków w kwestii budowania nowej jakościowo integracji regionalnej. Również Chiny, Indie czy Pakistan są żywo zainteresowane przyłączeniem się do tej współpracy.

Z punktu widzenia, rozkładu sił na geopolitycznej mapie świata, w ciągu najbliższych dekad jest raczej pewne, że poruszone skrótowo zagadnienia będą przyciągać uwagę wielu badaczy. Na ten moment jest jednak za wcześnie, aby jednoznacznie odpowiedzieć na postawianie pytanie, czy SOW jest tworem sztucznym czy też nową jakością integracji. Wymaga to bowiem pogłębionej analizy i dalszych obserwacji.


[1] Śliwa Z. (2012), Kierunek rozwoju Szanghajskiej Organizacji Współpracy, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa.
[2] CIA Factbook 2014 http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html.
[3] Załęski P., Kultura polityczna więzi w Azji Centralnej, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2011.
[4] Eurasian Economic Community http://www.evrazes.com/.
[5] Kozłowski K., Państwo Środka a Nowy Jedwabny Szlak. Poradziecka Azja Centralna i Xinjiang w polityce ChRL, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2011.